Tuż po II wojnie światowej we wsi Chmielek (pow. Biłgoraj, gm. Łukowa) prowadził swoje prace Jan Stelmaszczyk — pasjonat etnografii i badacz kultury ludowej. Wiosną 1947 roku, z inicjatywy Ludowego Instytutu Kultury, miał on dokończyć działania rozpoczęte jeszcze w czasie okupacji niemieckiej przez inicjatywę „Wieś Tworząca” (Album Podziemia). Ich celem było udokumentowanie zabytków związanych z kulturą chłopską na terenie Biłgorajszczyzny.
Jan Stelmaszczyk bardzo interesująco wyjaśniał powody swojego zainteresowania tym regionem. Jak pisał, od dawna w środowisku naukowym krążyły pogłoski o odrębności oraz bogactwie lokalnej sztuki ludowej w powiecie biłgorajskim. Region ten, słabo zaludniony, ubogi i w dużej mierze odcięty od świata przez rozległe bory, stanowił obszar styku wpływów ruskich i polskich. To właśnie to przenikanie kultur miało znajdować odbicie w formach kultury ludowej, czyniąc ten teren wyjątkowo ciekawym, a zarazem mało znanym.
Podczas badań we wsi Chmielek, Jan Stelmaszczyk zanotował intrygującą informację:
„Wokoło kościółka piachy i pustka. W dali we wsi Chmielek stoi kurhan, skąd dzieci wykopują urny i stare bardzo dziwne pieniądze.”
Z dalszych relacji wynika, że miejscowy nauczyciel (niestety nieznany z imienia i nazwiska) sugerował, aby Ludowy Instytut Kultury wsparł przebadanie kopca — poprzez przyznanie dotacji na jego rozkopanie lub przysłanie specjalisty. Sam Stelmaszczyk miał jednak dość zachowawcze podejście do sprawy, stwierdzając: „Ja myślę sobie, a niech tam stoi. Co w ziemi — bezpieczniejsze niż w muzeum.”
Niestety, taka postawa sprawiła, że do dziś nie wiemy, czym w rzeczywistości były tajemnicze monety ani jak chronologicznie i kulturowo należy wiązać wspomniane urny. Kurhan z Chmielka pozostaje więc jedną z niewyjaśnionych zagadek archeologicznych regionu.
Jako ilustrację załączamy fragment austriackiej mapy z początku XIX wieku. Niestety trudno doszukiwać się na niej kopca, jednak pokazuje ona wieś Chmielek sprzed współczesnych przekształceń krajobrazu, które z pewnością nie były łaskawe dla stanowisk archeologicznych i mogły przyczynić się do zatarcia wielu śladów przeszłości.
Źródło mapy: https://maps.arcanum.com/en/
Źródło wiadomości: Jan Stelmaszczyk, Ziemia o zatartym obliczu, „Miesięcznik Ludowy”, 1, 6-7, 1947, s. 19.
[post przygotował dr Konrad Grochecki]
